Gebelik Dönemi Aşıları: Kapsamlı Rehber ve Aşı Takvimi

Gebelikte Aşılama: Temel Prensipler

Gebelik sürecinde aşılama kararları, hem bilimsel kanıtlara hem de bireysel risk değerlendirmesine dayanarak verilmektedir. İnaktive aşıların gebe kadınlara ve fetüse zarar verdiğine dair herhangi bir kanıt bulunmamakta, aksine bu aşılar anne ve yenidoğan için kritik koruma sağlamaktadır. Ancak canlı virüs veya bakteri içeren aşıların fetüsü infekte etme potansiyeli nedeniyle gebelikte uygulanmaları önerilmemektedir.

Gebelik döneminde aşılama stratejisi, hastalığın gebelikte neden olabileceği komplikasyonların ciddiyeti ile aşının potansiyel etkilerinin dikkatli bir şekilde değerlendirilmesini gerektirmektedir. Örneğin influenza enfeksiyonu gebe kadınlarda daha ağır seyredebilmekte ve hastane yatışı gerektirebilmektedir. Bu nedenle inaktive influenza aşısı, gebeliğin herhangi bir trimesterinde güvenle uygulanabilmektedir.

İnaktive Aşılar ve Canlı Aşılar Arasındaki Farklar

Gebelikte aşılama konusunda en temel ayrım, aşının inaktive mi yoksa canlı mi olduğu konusundadır. İnaktive aşılar, öldürülmüş veya parçalanmış patojen içerdiğinden enfeksiyon oluşturma riski taşımamaktadır. Bu nedenle gebelikte güvenle kullanılabilmektedir. Canlı atenüe aşılar ise zayıflatılmış ancak canlı patojen içerdiğinden teorik olarak fetüsü infekte edebilme potansiyeline sahiptir.

Gebeliği sırasında canlı aşı yapılan kadınların fetüslerinde yıkıcı etkiler gösterilememiş olmakla birlikte, subklinik enfeksiyon belgelenmiştir. Fetal hasar riski tam olarak dışlanamadığı için gebelikte canlı aşıların uygulanmaması tavsiye edilmektedir. Canlı aşı yapılan bir kadının dört hafta içinde gebe kalması önerilmemekte, çoğu aşı üreticisi firma bu süreyi üç ay olarak belirtmektedir.

Gebelikte Önerilen Rutin Aşılar

Tetanoz-Difteri Aşısı (Td)

Tetanoz difteri aşısı, gebelik döneminde rutin olarak önerilen temel aşılardan birisidir. Daha önce beş tam doz Td ile aşılanan kadınlarda son on yılda ek doz yapılmamışsa, gebelikte tek doz tercihen 20-36. haftalar arasında aşılama yeterli olmaktadır. Bu uygulama, hem anneyi hem de yenidoğanı tetanoz ve difteri enfeksiyonlarına karşı korumaktadır.

Daha önce primer aşılama yapılmamışsa, T.C. Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği aşı takvimine uygun şekilde aşılama yapılmalıdır. Primer aşılama yapılmış fakat son on yıldaki aşılama durumu bilinmiyorsa, gebelikte yine tek doz aşılama önerilmektedir. Bu yaklaşım, anneden bebeğe pasif antikorların geçişini sağlayarak yenidoğan döneminde kritik koruma oluşturmaktadır.

İnaktive İnfluenza Aşısı (Grip Aşısı)

Gebe olan ve gebelik planlayan tüm kadınlar, influenzanın yaygın olduğu mevsimlerin başlangıcında, tercihen Eylül-Ekim aylarında, toplumda influenza yaygınlığı artmadan önce gebelik haftasına bakılmaksızın inaktive influenza aşısı ile aşılanmalıdır. Bu öneri, influenza enfeksiyonunun gebe ve lohusa kadınlarda ciddi komplikasyonlara yol açabilme potansiyeline dayanmaktadır.

İnfluenza gebe kadınlarda morbid seyretmekte ve birtakım ciddi tıbbi problemlere, özellikle pnömoni ve solunum yetmezliğine yol açarak hastaneye yatış ihtimalini önemli ölçüde artırabilmektedir. İnaktive influenza aşısı gebe, lohusa ve emziren kadınlarda güvenli olup, aşı yoluyla bebeğe de pasif bağışıklık aktarılmaktadır. Doğum sonrası ilk aylarda bebek henüz kendi influenza aşısını alamayacağından, anne sütü yoluyla aktarılan antikorlar bebek için hayati önem taşımaktadır.

Hepatit B Aşısı

Hepatit B aşısı rekombinant DNA teknolojisi ile üretilen bir aşı olup, gebelikte güvenle uygulanabilmektedir. Daha önce aşılanmamış kadınlarda tercihen ikinci trimesterde normal aşı takvimine uygun şekilde aşılama önerilmektedir. Aşı takvimi sıfır, bir ve altıncı aylarda olmak üzere üç doz şeklinde planlanmaktadır.

Gebelikten önce aşılama takvimine başlamış hastaların aşılanmasına gebelik süresince devam edilmelidir. Hepatit B enfeksiyonu kronik karaciğer hastalığı, siroz ve hepatoselüler karsinom riskini artırdığından, özellikle risk gruplarında yer alan gebelerin aşılanması önem taşımaktadır. Ayrıca hepatit B pozitif annelerden doğan bebeklere doğumda uygulanacak pasif-aktif immünizasyon kombinasyonu ile vertikal geçişin önlenmesi mümkün olmaktadır.

Özel Durumlar ve Endikasyonlara Bağlı Aşılar

Pnömokok Aşısı

Polivalan polisakkarid yapıda inaktif bakteriyel bir aşı olan pnömokok aşısının endikasyonları gebelikle değişmemektedir. Aspelenik hastalarda, metabolik hastalığı olanlarda, kronik böbrek hastalığı, kronik kalp hastalığı olanlarda ve immün sistemi zayıflamış kişilerde endike olmaktadır. Gerekli endikasyon varlığında gebelere ikinci veya üçüncü trimesterde uygulanması önerilmektedir.

Haemophilus İnfluenzae Tip B Aşısı

Çocukluk çağında Haemophilus influenzae Tip B aşısı yapılmayanlarda, splenektomili kişilerde ve kronik hastalığı olanlarda, özellikle orak hücre anemisi, lösemi ve HIV enfeksiyonu gibi durumlarda yapılması endikedir. Endikasyonları gebelikle değişmeyen bu aşının, gerekli endikasyon varlığında gebelere üçüncü trimesterde uygulanması önerilmektedir.

Meningokok Aşılaması

Yetişkinler için meningokok aşılaması, enfeksiyon riskini artıran durumlar ve maruziyet için geçerlidir. Endikasyonları gebelikle değişmemekte ve çeşitli serotipleri bulunmaktadır. Men ACWY aşısı gebelikte güvenli olarak kabul edilmektedir. Özellikle endemik bölgelere seyahat, toplum içinde salgın durumları veya kompleman eksikliği gibi risk faktörleri varlığında uygulanması düşünülmelidir.

Hepatit A Aşılaması

Hepatit A enfeksiyonu ülkemizde oldukça yaygın görülen bir enfeksiyondur. Çocukluk çağında genellikle hafif seyirli olup, yetişkinlerde çok ağır enfeksiyona ve nadir durumlarda fulminan hepatit tablosuna yol açabilmektedir. Ülkemizde Sağlık Bakanlığı tarafından çocukluk çağı rutin aşılama programına dahil edilmiştir. Çocukluk döneminde Hepatit A enfeksiyonu geçirmeyen ve aşılanmamış gebelere aşılanma önerilmektedir.

Kuduz Aşısı ve İmmünglobulin

İnaktive virüs aşısı olan kuduz aşısının endikasyonları gebelikle değişmemekte ve her olgu kişisel olarak değerlendirilmektedir. Kuduz şüpheli hayvan ısırığı sonrası profilaksi amacıyla immünglobulin ile birlikte veya tek başına verilebilmektedir. Kuduz enfeksiyonu tedavi edilmediğinde fatal seyrettiğinden, maruziyet sonrası profilaksi gebelikte de geciktirilmemelidir.

Özel Durumlar: Endemik Bölgelere Seyahat

Sarı Humma Aşısı

Sarı humma, sivrisinek kaynaklı hemorajik ateş ile giden ciddi bir hastalıktır. Daha çok güney Amerika ve Sahra altı Afrika bölgelerinde görülmektedir. Gebelere bu bölgelere yolculuktan kaçınmak önerilmekte, ancak yolculuk kaçınılmaz ise Sarı Humma aşısının yapılması gerekmektedir.

Sarı Humma aşısı bir canlı virüs aşısı olmasına rağmen gebelikte kontrendike değildir. Bunun nedeni, enfeksiyonun vereceği muhtemel zararların aşının potansiyel etkilerinden oldukça fazla olduğunun kabul edilmesidir. 2016 yılından sonra üretilen aşıların ömür boyu koruyuculuğu olduğu kabul edilmektedir. Eğer kişi daha önce aşılanmış ise herhangi bir endikasyon doğması durumunda gebelikte tekrar aşılama önerilmemektedir.

Polio Aşısı

Ülkemizde oral polio aşısı uygulamaları yaygın ve başarılı bir şekilde yürütülmekte ve yetişkinlerin neredeyse tamamına yakını immünizedir. Gebelikte polio aşısı sadece aşılanmamış kişilere ve endemik bölgelere seyahat endikasyonu varsa gereklidir. Gebelikte önerilen aşı inaktif polio aşısıdır.

Gebelikte oral polio aşısı uygulanması önerilmemekte, ancak bir gebeye yanlışlıkla yapılmış olması gebelik sonlandırma için bir gerekçe oluşturmamaktadır. Bu durum, canlı aşıların gebelikte teorik risklerine rağmen, gerçek hayatta ciddi komplikasyonların nadir görüldüğünü desteklemektedir.

Tifo Aşısı

Tifo enfeksiyonu riskinin yüksek olduğu bölgelere yolculuk kaçınılmaz ise aşılama önerilmektedir. Gebelere inaktif kapsüler polisakkarid aşı olan Typhim Vi önerilmekte, canlı atenüe aşı olan Ty21a’dan kaçınılmalıdır. Bu ayrım, gebelikte canlı aşılardan kaçınma genel prensibi ile uyumludur.

Gebelikte Yapılmaması Gereken Aşılar

HPV Aşısı

Gebelik sırasında herhangi bir HPV aşısının yapılması, güvenliği ile ilgili kısıtlı bilgi olduğundan dolayı önerilmemektedir. Eğer aşılama takvimine başlamış bir kadın sonradan gebe kalırsa, aşılama takvimi gebelik sonrasına ertelenmelidir. Ayrıca hastaya gebelikte HPV aşıları ile artmış perinatal risk arasındaki ilişkiyi gösteren kanıtlar bulunmadığı açıklanmalıdır.

HPV aşıları ile ilgili devam eden çalışmalar mevcuttur ve önümüzdeki yıllarda daha ayrıntılı bilgiler ortaya çıkacaktır. Günümüzde mevcut verilerin çoğu dörtlü aşı ile ilgili olup, dokuzlu aşı ile ilgili daha kısıtlı veri bulunmaktadır. Gebelik sonrası dönemde veya emzirme döneminde HPV aşılamasına başlanması veya devam edilmesi güvenlidir.

Kızamık-Kabakulak-Kızamıkçık Aşısı (MMR)

MMR aşısı canlı atenüe aşı olduğu için gebelere yapılması kontrendikedir. Kızamık için immünize olmayan gebelere, maruziyet durumunda profilaksi için intravenöz yoldan 400 mg/kg dozunda kızamık immünglobulin verilmelidir. Bu uygulama, enfeksiyonun şiddetini azaltabilmekte ve komplikasyon riskini düşürebilmektedir.

MMR aşısının postpartum ve emzirme döneminde yapılmasında sakınca yoktur. İmmünize olmayan kadınlar doğum sonrası dönemde, tercihen hastaneden taburcu olmadan önce aşılanmalıdır. İmmünize olmayan bir gebenin ev halkından başka birinin, örneğin diğer çocukların aşılanması, gebelik için bir sakınca oluşturmamaktadır. Çünkü MMR aşısındaki canlı virüsler aşılanan kişiden başkalarına bulaşmamaktadır.

Suçiçeği Aşısı

Suçiçeği aşısı da canlı atenüe aşı kategorisinde olduğundan gebelikte uygulanması kontrendikedir. Gebelik öncesi immünize olmayan kadınlara önerilmekte ve aşı sonrası bir ay süre ile gebe kalmamaları önerilmektedir. Doğum sonrası dönemde, özellikle hastaneden taburcu olmadan önce, immünize olmayan kadınlara suçiçeği aşısı yapılması önerilmektedir.

Gebelik Dönemi Aşı Takvimi: Özet Tablo

Aşı Güvenliği ve Yaygın Endişeler

Aşılar ve Otizm İlişkisi

Geniş çaplı epidemiyolojik çalışmaların büyük çoğunluğu, aşılama ile otizm arasında bir ilişki varlığını desteklememektedir. Bu konudaki endişeler, 1998 yılında yayınlanan ve daha sonra geri çekilen hatalı bir çalışmaya dayanmaktadır. O zamandan bu yana yapılan yüz binlerce çocuğu kapsayan çok sayıda bilimsel çalışma, aşılar ile otizm arasında hiçbir nedensel ilişki olmadığını göstermiştir.

Thimerosal ve Gebelik

Thimerosal, birçok aşıda koruyucu olarak kullanılan bir civa bileşenidir. Thimerosal içeren aşıların gebelikte uygulanmasının fetüsta birtakım olumsuz etkilere yol açtığını gösteren herhangi bir bilimsel kanıt mevcut değildir. Bununla birlikte, endişeleri azaltmak amacıyla birçok aşı üreticisi thimerosal içermeyen formülasyonlara geçmiştir.

Trimesterlere Göre Aşılama Stratejileri

Birinci Trimester (1-12. Haftalar)

Birinci trimester, organogenezin gerçekleştiği kritik bir dönemdir. Bu dönemde inaktive aşılar güvenle uygulanabilmekle birlikte, acil bir durum yoksa bazı aşıların ikinci trimestere ertelenmesi tercih edilebilmektedir. İnaktive influenza aşısı ve tetanoz aşısı birinci trimesterde güvenle uygulanabilmektedir.

İkinci Trimester (13-27. Haftalar)

İkinci trimester, organogenezin tamamlandığı ve gebeliğin en stabil olduğu dönemdir. Bu dönem, elektif aşılamalar için ideal zamandır. Hepatit B aşısı tercihen bu dönemde başlanmakta, tetanoz aşısı için de optimal dönem 20-36. haftalar arası kabul edilmektedir.

Üçüncü Trimester (28-40. Haftalar)

Üçüncü trimesterde yapılan aşılamalar, yenidoğana pasif immünite aktarımı açısından özellikle değerlidir. Doğuma yakın dönemde yapılan tetanoz aşısı, yenidoğan tetanozu korumasında maksimum etkinlik sağlamaktadır. Endikasyon halinde pnömokok ve Hib aşıları bu dönemde tercih edilmektedir.

Postpartum Dönem ve Emzirme Sırasında Aşılama

Doğum sonrası dönem, gebelikte uygulanamayan canlı aşıların verilmesi için ideal bir fırsattır. MMR ve suçiçeği gibi canlı aşılar, doğum sonrası dönemde, tercihen hastaneden taburcu olmadan önce uygulanmalıdır. Bu yaklaşım, bir sonraki gebelik öncesinde bağışıklığın oluşmasını sağlamaktadır.

Emzirme, aşılama için bir kontrendikasyon oluşturmamaktadır. Hem inaktive hem de canlı aşılar emziren annelere güvenle uygulanabilmektedir. Anne sütü yoluyla bebeğe antikorların geçişi, bebeğe ek bir koruma sağlamaktadır. Sarı humma aşısı dışındaki tüm aşılar emzirme döneminde güvenle uygulanabilmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sonuç ve Öneriler