Kadın ve Erkeklerde Kısırlık Nasıl Anlaşılır? Belirtiler, Testler ve Teşhis Yöntemleri
Kısırlık (İnfertilite) Nedir? Nasıl Anlaşılır?
Kısırlık (infertilite), bir yıl boyunca düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen gebelik oluşmaması durumudur. Tıpta primer infertilite (hiç gebelik yaşamamış çiftler) ve sekonder infertilite (daha önce gebelik yaşamış ancak tekrar gebe kalamayan çiftler) olmak üzere iki türe ayrılır.
Kısırlık nedenleri yaklaşık %30-40 kadın kaynaklı, %30-40 erkek kaynaklı ve %10-20 açıklanmayan nedenlerle oluşur. Erkeklerde sperm kalitesi bozuklukları en sık nedenken, kadınlarda yumurtlama problemleri ve tüp tıkanıklıkları öne çıkar. Bazı çiftlerde hem kadın hem erkekte sorun bulunabilir veya hiçbir açık neden tespit edilemeyebilir (açıklanamayan infertilite).
Kısırlık hem belirtilerle (hormonal bozukluklar, menstrüel düzensizlikler, ağrılar) hem de kesin teşhis testleriyle (spermiyogram, AMH testi, HSG) anlaşılır. Erken tanı, tedavi başarısını önemli ölçüde artırdığı için belirtilerin farkında olmak ve gerekli testleri zamanında yaptırmak kritik öneme sahiptir.
İnfertilite sadece fiziksel bir durum değildir; aynı zamanda çiftlerin duygusal ve psikolojik sağlığını derinden etkileyen bir yaşam deneyimidir. Vücudunuzun size verdiği erken uyarı sinyallerini tanımak, doğru testlerle kesin tanıya ulaşmak ve uygun tedaviyi zamanında başlatmak, anne-baba olma hayalinize ulaşmanızda kritik adımlardır.
Erkeklerde Kısırlık Nasıl Anlaşılır?
Erkek faktörlü infertilite, tüm kısırlık vakalarının yaklaşık yarısından sorumludur. Erkeklerde kısırlığın teşhisi kadınlara göre genellikle daha basit ve hızlıdır. Çoğu vakada spermiyogram testi ilk ve en belirleyici adımdır. Ancak kısırlığa işaret edebilecek bazı belirtiler de erkeklerin dikkat etmesi gereken önemli uyarı sinyalleridir.
Erkeklerde Kısırlık Belirtileri
Erkeklerde infertilite genellikle sessiz seyreder ve birçok erkek hiçbir belirti göstermez. Ancak bazı fiziksel ve hormonal değişiklikler altta yatan bir soruna işaret edebilir:
⚠️ Önemli Not
Belirtiler olmasa bile sperm kalitesi düşük olabilir! Bu nedenle düzenli korunmasız ilişkiye rağmen 1 yıl içinde gebelik oluşmuyorsa, hiçbir belirti olmasa bile mutlaka spermiyogram testi yaptırılmalıdır.
1. Sperm Kalitesinde Bozulma
Sperm kalitesi ile ilgili sorunlar yalnızca laboratuvar testleri ile tespit edilebilir. Görsel inceleme veya cinsel performans ile sperm kalitesi arasında doğrudan bir ilişki yoktur. Spermiyogram testinde tespit edilebilecek durumlar:
- Oligospermi: Düşük sperm sayısı (<15 milyon/ml)
- Astenospermi: Sperm hareketinde bozukluk (<32% hareketlilik)
- Teratospermi: Anormal sperm şekli (<4% normal morfoloji)
- Azospermi: Ejakülatta hiç sperm bulunmaması
- Oligoastenoteratospermi: Her üç parametrenin de bozuk olması
Bu durumlar hakkında detaylı bilgi için azospermi ve oligoastenoteratospermi sayfalarımızı ziyaret edebilirsiniz.
2. Ereksiyon Sorunları ve Cinsel İsteksizlik
Testosteron seviyesindeki düşüş, ereksiyon problemlerine ve cinsel istekte azalmaya yol açabilir. Bu durum sadece cinsel yaşamı değil, aynı zamanda sperm üretimini de olumsuz etkileyebilir. Düşük testosteron aynı zamanda yorgunluk, enerji kaybı ve genel halsizlik hissi ile de kendini gösterebilir.
3. Testislerde Fiziksel Anormallikler
Aşağıdaki fiziksel bulgular mutlaka üroloji uzmanı tarafından değerlendirilmelidir:
- Testislerde ağrı, şişlik veya hassasiyet
- Tek veya her iki testiste küçülme
- Testislerde sertlik veya düzensiz yüzey yapısı
- Testislerin asimetrik olması (normalden farklı boyut farkı)
- Skrotumda şişlik veya genişlemiş damarlar (varikosel belirtisi)
Varikosel, erkek kısırlığının düzeltilebilir nedenlerinden biridir ve cerrahi müdahale ile tedavi edilebilir.
4. Jinekomasti (Meme Dokusunda Büyüme)
Erkeklerde meme dokusunun büyümesi, östrojen artışı veya testosteron azlığına bağlı olabilir. Bu durum üreme hormonları dengesizliğinin önemli bir göstergesidir ve hormonal değerlendirme gerektirir.
5. Vücut Kıllanmasında Azalma ve Saç Dökülmesi
Testosteron düşüklüğü şu fiziksel değişikliklere neden olabilir:
- Yüz ve vücutta erkeksi kıllanmanın azalması
- Saç dökülmesi (özellikle androjenik alopesi)
- Vücut yağ dağılımında değişiklik
- Kas kütlesinde azalma
6. Geçmiş Enfeksiyonlar ve Genetik Faktörler
Aşağıdaki durumlar sperm üretimini kalıcı olarak etkileyebilir:
- Kabakulak (Mumps): Özellikle ergenlik sonrası geçirilirse testis dokusuna zarar verebilir
- Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar: Klamidya, gonore gibi enfeksiyonlar sperm kanallarında tıkanıklığa neden olabilir
- Testis travması: Çocukluk veya ergenlik dönemindeki testis yaralanmaları
- İnmemiş testis (Kriptorşidizm): Doğumda veya çocuklukta testislerin skrotuma inmemesi
- Genetik bozukluklar: Klinefelter sendromu, Y kromozom mikrodelesyonları
⭐ Spermiyogram Testi: Erkeklerde Kısırlığın Kesin Tanısı
Spermiyogram Nedir?
Spermiyogram (semen analizi), erkek üreme sağlığını değerlendiren en temel ve en önemli testtir. Test, ejakülat örneğinde sperm sayısı, hareketlilik, şekil (morfoloji), hacim, pH ve diğer parametreleri değerlendirir.
Spermiyogram testi erkeklerde ilk başvurulması gereken testtir çünkü:
- Kadın testlerine göre çok daha basit ve invaziv değildir
- Aynı gün sonuç alınabilir
- Maliyeti düşüktür
- Ağrısız ve kolay uygulanabilir
- Erkek faktörlü infertilitenin %90’ını tespit edebilir
Spermiyogram Testi Nasıl Yapılır?
1 Perhiz Süresi: Test öncesi 3-5 gün cinsel perhiz gereklidir. 2 günden az veya 7 günden fazla perhiz sonuçları etkileyebilir.
2 Numune Verme: Laboratuvarda steril kaba mastürbasyon yoluyla sperm örneği verilir. Evde alınan numuneler 1 saat içinde laboratuvara ulaştırılmalıdır.
3 Analiz: Numune 30-60 dakika bekletilerek sıvılaşması sağlanır, ardından mikroskop altında detaylı analiz yapılır.
4 Sonuç: Genellikle aynı gün veya ertesi gün sonuç alınır.
Spermiyogram Sonuçları Nasıl Okunur? Normal Değerler Nelerdir?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 2021 kriterlerine göre normal sperm parametreleri şöyledir:
| Parametre | Normal Değer (DSÖ 2021) | Düşükse Ne Anlama Gelir? |
|---|---|---|
| Sperm Konsantrasyonu | ≥15 milyon/ml | Oligospermi (düşük sperm sayısı) |
| Toplam Sperm Sayısı | ≥39 milyon | Gebelik şansını azaltır |
| İleri Doğru Hareket | ≥32% | Astenospermi (hareket bozukluğu) |
| Normal Morfoloji | ≥4% | Teratospermi (şekil bozukluğu) |
| Hacim | ≥1.5 ml | Hipospermi (düşük hacim) |
| pH | 7.2 – 8.0 | Enfeksiyon veya kanallar tıkalı olabilir |
| Lökosit (Akyuvar) | <1 milyon/ml | Enfeksiyon belirtisi olabilir |
| Canlılık | ≥58% | Ölü sperm oranı yüksek |
📊 Spermiyogram Sonuçlarını Anlamak
Tek bir test sonucu kesin değildir. Sperm kalitesi günlük yaşam faktörlerinden (stres, hastalık, uyku düzeni) etkilenebilir. Bu nedenle anormal bir sonuç alındığında test 2-3 hafta sonra mutlaka tekrarlanmalıdır.
Spermiyogram “normal” çıksa bile gebelik olmuyor olabilir. Bazı ileri testler (DNA fragmantasyonu, ROS testi) spermiyogramda görünmeyen sorunları ortaya çıkarabilir.
Spermiyogram Anormal Çıktıysa Ne Yapmalı?
✓ İlk Adımlar
- Panik yapmayın: Tek bir test sonucu kesin tanı değildir
- Testi tekrarlayın: 2-3 hafta sonra aynı laboratuvarda tekrar test yaptırın
- Uzman görüşü alın: Sonuçları üroloji veya androloji uzmanına gösterin
- Yaşam tarzı değişiklikleri: Sigara, alkol, aşırı kilo gibi faktörleri düzeltin
- İleri testler: Gerekirse hormon testleri, ultrason, genetik tarama yapılabilir
Sperm Kalitesini İyileştirmek Mümkün mü?
Evet! Birçok vakada yaşam tarzı değişiklikleri ve medikal tedaviler sperm kalitesini önemli ölçüde iyileştirebilir:
- Sigarayı bırakın: Sigara sperm sayısı ve hareketliliğini ciddi şekilde azaltır
- Alkol tüketimini azaltın: Aşırı alkol testosteron seviyesini düşürür
- Sağlıklı kilo: Hem aşırı kilolu hem de düşük kilolu olmak sperm kalitesini etkiler
- Düzenli egzersiz: Haftada 3-4 kez orta şiddette egzersiz hormon dengesini iyileştirir
- Stres yönetimi: Kronik stres sperm üretimini baskılayabilir
- Sıcaktan kaçının: Sıcak su ile duş, sauna, dizüstü bilgisayar kullanımı testis sıcaklığını artırır
- Antioksidan desteği: Vitamin C, E, Çinko, Folik asit, Koenzim Q10 sperm kalitesini destekler
- Yeterli uyku: Günde 7-8 saat kaliteli uyku hormonal dengeyi korur
Erkeklerde Diğer Teşhis Testleri
Spermiyogram anormal çıktığında veya açıklanamayan infertilite durumunda, altta yatan nedeni bulmak için ek testler yapılabilir:
1. Hormon Testleri (Kan Tahlili)
| Hormon | Ne İşe Yarar? | Normal Değer |
|---|---|---|
| Testosteron | Erkeklik hormonu, sperm üretimi | 300-1000 ng/dL |
| FSH (Folikül Uyarıcı Hormon) | Sperm üretimini uyarır | 1.5-12.4 mIU/mL |
| LH (Lüteinleştirici Hormon) | Testosteron üretimini uyarır | 1.7-8.6 mIU/mL |
| Prolaktin | Yüksekse libido ve sperm üretimi azalır | 4-15 ng/mL |
FSH yüksekse: Testislerde sperm üretim problemi olduğunu gösterir (primer testiküler yetmezlik)
FSH ve LH düşükse: Hipofiz bezi problemi olabilir (hipogonadotropik hipogonadizm)
Testosteron düşükse: Cinsel isteksizlik, ereksiyon sorunları ve sperm üretim bozukluğuna neden olabilir
2. Skrotal Ultrason
Testis yapısını, boyutlarını ve varikosel varlığını değerlendirmek için kullanılır:
- Varikosel tespiti (testis damarlarında genişleme)
- Testis boyut ve yapı anormallikleri
- Kitle veya tümör varlığı
- Epididimisin değerlendirilmesi
3. Genetik Testler
Özellikle şu durumlarda genetik testler önerilir:
- Azospermi (hiç sperm yok)
- Çok düşük sperm sayısı (<5 milyon/ml)
- Tekrarlayan düşükler
- Ailede genetik hastalık öyküsü
Yapılabilecek genetik testler:
- Karyotip analizi: Kromozom sayısı ve yapı bozukluklarını tespit eder (örn: Klinefelter sendromu)
- Y kromozom mikrodelesyon analizi: Y kromozomunda sperm üretimi ile ilgili gen kayıplarını gösterir
- CFTR gen mutasyon analizi: Kistik fibroz taşıyıcılığını ve CBAVD (konjenital bilateral vas deferens yokluğu) nedenini araştırır
4. İleri Sperm Testleri
- DNA Fragmantasyon Testi: Sperm DNA’sındaki kırılmaları ölçer. Yüksek fragmantasyon, normal spermiyograma rağmen gebelik şansını düşürür ve düşük riskini artırır.
- ROS (Reaktif Oksijen Türleri) Testi: Spermlerdeki oksidatif stres seviyesini ölçer
- Akrozomal Reaksiyon Testi: Spermin yumurtayı dölleme kapasitesini değerlendirir
5. Testis Biyopsisi
Azospermi (hiç sperm yok) durumunda, testislerde sperm üretimi olup olmadığını anlamak için yapılır. İki tür vardır:
- TESE (Testicular Sperm Extraction): Testis dokusundan cerrahi olarak sperm aranır
- Micro-TESE: Mikroskop altında testis dokusundan sperm araştırılır, daha başarılıdır
Bu prosedürlerle elde edilen spermler tüp bebek tedavisi (özellikle ICSI yöntemi) için kullanılabilir.
Kadınlarda Kısırlık Nasıl Anlaşılır?
Kadın faktörlü infertilite, hormonal dengesizlikler, yumurtlama bozuklukları, tüp tıkanıklıkları, rahim anomalileri ve yaş gibi birçok faktörden kaynaklanabilir. Kadınlarda kısırlık tanısı erkeklere göre daha karmaşık bir süreçtir ve birden fazla test gerektirir.
Kadınlarda Kısırlık Belirtileri
Kadınlarda infertilite belirtileri genellikle hormonal dengesizliklerden kaynaklanır ve farklı fiziksel, fizyolojik ve davranışsal semptomlarla kendini gösterebilir:
1. Adet Düzensizlikleri
Adet düzensizlikleri, kadınlarda infertilitenin en sık görülen belirtilerindendir:
- Amenore (adet görmeme): Hamilelik dışında 3 ay veya daha uzun süre adet olmaması
- Oligomenore (seyrek adet): Adet döngüsünün 35 günden uzun olması
- Polimenore (sık adet): Adet döngüsünün 21 günden kısa olması
- Düzensiz döngüler: Her ay farklı aralıklarla adet görme (örn: bir ay 25 gün, sonraki ay 40 gün)
- Çok az veya çok fazla kanama: Menoraji (aşırı kanama) veya hipomenore (çok az kanama)
⚠️ Önemli Uyarı: “Düzenli Adet Gören Kısır Olmaz” Yanılgısı
Bir kadın düzenli adet görse bile yumurtlaması gerçekleşmiyor olabilir. Bu duruma anovulasyon denir. Düzenli regl, mutlaka yumurtlama olduğu anlamına gelmez ve dolayısıyla doğurganlık garantisi vermez.
Anovulasyon tespit yöntemleri:
- Evde ovulasyon (yumurtlama) testleri sürekli negatif çıkabilir
- Adet döngüsünün 21. gününde yapılan progesteron testi düşük çıkabilir
- Ultrason takibinde folikül gelişimi izlenmeyebilir
2. Yumurtlama Problemleri (Anovulasyon)
Yumurtlama düzenli şekilde gerçekleşmiyorsa gebelik ihtimali ciddi oranda düşer. Yumurtlama bozukluğunun nedenleri:
- Polikistik Over Sendromu (PCOS): En sık yumurtlama bozukluğu nedeni
- Düşük yumurtalık rezervi: Yaşa bağlı veya erken over yetmezliği
- Hiperprolaktinemi: Yüksek prolaktin hormonu yumurtlamayı baskılar
- Tiroid bozuklukları: Hipotiroidizm veya hipertiroidizm
- Hipotalamus-hipofiz bozuklukları: Merkezi yumurtlama bozuklukları
3. Hormonal Belirtiler: Sivilcelenme ve Aşırı Tüylenme (Hirsutizm)
Androjen (erkek hormonu) artışına bağlı belirtiler, genellikle PCOS’un işaretleridir:
- Yüzde (özellikle çene ve boyun bölgesinde) sık sivilcelenme
- Sırt, göğüs, karın bölgesinde yoğun kıllanma
- Yüzde erkek tipi kıllanma (bıyık, sakal bölgesinde)
- Ciltte yağlanma artışı
- Erkek tipi saç dökülmesi (frontal bölgede)
4. Ani Kilo Alımı ve Metabolik Sorunlar
Hormonal dengesizlikler beklenmedik kilo değişikliklerine neden olabilir:
- PCOS’a bağlı insülin direnci ve kilo alımı
- Tiroid bozukluklarına bağlı kilo değişimleri
- Vücutta yağ dağılımında değişiklik (özellikle karın bölgesi)
İlgili bilgi için PCOS’ta insülin direnci ve doğurganlık makalemizi okuyabilirsiniz.
5. Saç Dökülmesi
Hormon dengesizliklerine bağlı saç dökülmesi:
- Tiroid bozukluklarına bağlı yaygın saç incelmesi
- Yüksek androjen seviyelerine bağlı erkek tipi saç dökülmesi
- Demir eksikliği anemisine bağlı saç kaybı
6. Cinsel İstek Azalması
Östrojen ve progesteron seviyelerindeki bozulmalar libido kaybına neden olabilir:
- Hiperprolaktinemi (yüksek prolaktin) cinsel isteksizlik yapar
- Tiroid bozuklukları enerji ve libido kaybına yol açar
- PCOS ve metabolik sorunlar genel yaşam kalitesini ve cinsel isteği etkiler
7. Galaktore (Gebelik Dışı Meme Başından Süt Gelmesi)
Gebelik veya emzirme dışında memeden süt gelmesi, yüksek prolaktin hormonunun göstergesidir. Hiperprolaktinemi:
- Yumurtlamayı baskılar
- Adet düzensizliğine neden olur
- Gebelik şansını ciddi şekilde azaltır
- Hipofiz adenomu (prolaktinoma) gibi tümörlerin belirtisi olabilir
8. Endometriozis Belirtileri
Endometriozis, rahim dışında endometrial doku birikimi ile karakterize bir hastalıktır ve infertilite nedenleri arasında önemli bir yer tutar:
- Şiddetli adet ağrısı (dismenore): Günlük aktiviteleri engelleyen, ağrı kesici ile geçmeyen ağrı
- İlişki sırasında ağrı (disparoni): Penetrasyon sırasında veya sonrasında ağrı
- İdrar yaparken ağrı: Özellikle adet döneminde
- Bağırsak hareketlerinde ağrı veya rahatsızlık: Adet döneminde dışkılama sırasında
- Kronik pelvik ağrı: Adet dışında da devam eden karın ve pelvik bölge ağrısı
🔴 Acil Doktor Başvurusu Gerektiren Belirtiler
- Ani ve şiddetli karın ağrısı (yumurtalık kisti rüptürü, dış gebelik olabilir)
- Yüksek ateş ile birlikte karın ağrısı (enfeksiyon belirtisi)
- Bayılma veya şiddetli baş dönmesi ile birlikte karın ağrısı
- Aşırı vajinal kanama (1 saatte 1 petten fazla)
- Gebelik testi pozitif + karın ağrısı (ektopik gebelik riski)
⭐ Kadınlarda Kısırlık Teşhis Testleri ve Test Takvimi
Kadınlarda infertilite değerlendirmesi, menstrüel döngünün farklı günlerinde yapılan birden fazla testi içerir. Testlerin doğru zamanda yapılması, sonuçların güvenilirliği açısından kritik öneme sahiptir.
Kadınlarda Yapılan Temel Testler
1. Hormon Testleri (Kan Tahlili)
Hormon testleri, yumurtalık rezervini, yumurtlama fonksiyonunu ve genel hormonal dengeyi değerlendirmek için yapılır. Her hormon belirli bir gün aralığında ölçülmelidir:
| Hormon | Ne Zaman Ölçülür? | Ne İşe Yarar? | Normal Değer Aralığı |
|---|---|---|---|
| FSH | Adet 2-5. gün | Yumurtalık rezervini değerlendirir | 3-10 mIU/mL (erken foliküler faz) |
| LH | Adet 2-5. gün | Yumurtlama hormonunu ölçer, PCOS tanısında önemli | 1-12 mIU/mL (erken foliküler faz) |
| Estradiol (E2) | Adet 2-5. gün | Yumurtalık fonksiyonunu gösterir | 20-80 pg/mL (erken foliküler faz) |
| AMH (Anti-Müllerian Hormon) | Herhangi bir gün | Yumurtalık rezervini en doğru gösteren test | 1.5-4.0 ng/mL (ideal) |
| Progesteron | Adet 21. gün (28 günlük döngüde) | Yumurtlama olup olmadığını gösterir | >10 ng/mL (yumurtlama olmuş demektir) |
| Prolaktin | Herhangi bir gün | Yumurtlamayı baskılayabilir, yüksekse araştırılmalı | 4-25 ng/mL |
| TSH (Tiroid) | Herhangi bir gün | Tiroid fonksiyonu, üreme sağlığını etkiler | 0.4-4.0 mIU/L |
| Testosteron / DHEA-S | Herhangi bir gün | PCOS ve hiperandrojenizm tanısında | Testosteron: <70 ng/dL |
📅 Test Takvimi Örneği (28 Günlük Düzenli Döngü İçin)
- Adet 2-5. gün: FSH, LH, E2 (rezerv testi)
- Adet 10-14. gün: Ultrason (folikül takibi – isteğe bağlı)
- Adet 21. gün: Progesteron (yumurtlama kontrolü)
- Herhangi bir gün: AMH, TSH, Prolaktin, Testosteron
Not: Döngü düzensizse veya 28 günden farklıysa, doktorunuz test günlerini özelleştirecektir.
AMH (Anti-Müllerian Hormon) Testi
AMH, yumurtalık rezervini gösteren en güvenilir testtir. Döngünün herhangi bir gününde yapılabilir ve yaş ile birlikte azalır:
| AMH Değeri (ng/mL) | Yumurtalık Rezervi | Anlamı |
|---|---|---|
| >3.0 | Yüksek / PCOS olabilir | Çok fazla yumurta rezervi, PCOS şüphesi |
| 1.5 – 3.0 | Normal / Optimal | Yaşa uygun iyi rezerv |
| 1.0 – 1.5 | Normal-düşük | Rezerv azalmaya başlamış, tedavi planı yapılmalı |
| 0.5 – 1.0 | Düşük | Ciddi rezerv düşüklüğü, tüp bebek önerilir |
| <0.5 | Çok düşük | İleri over yetmezliği, doğal gebelik zor |
AMH düşüklüğü ve tüp bebek tedavisi hakkında detaylı bilgi için ilgili makalemizi okuyabilirsiniz.
2. HSG (Histerosalpingografi – Rahim Filmi)
HSG Nedir?
HSG, rahim içi boşluğun şeklini ve fallop tüplerinin açık olup olmadığını değerlendiren radyolojik bir görüntüleme yöntemidir. Kontrast madde enjekte edilerek X-ray görüntüleme yapılır.
Ne zaman yapılır? Adet bittikten sonra, yumurtlama öncesi (genellikle adet 7-10. günler arası)
HSG ile tespit edilebilen durumlar:
- Tüp tıkanıklıkları (tek veya iki taraflı)
- Hidrosalpenks (tüplerde sıvı birikimi)
- Rahim içi yapışıklıklar (Asherman sendromu)
- Rahim şekil bozuklukları (septum, bikornuat uterus vb.)
- Miyomlar veya poliplerin gölgeleri
⚠️ HSG Sonrası Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Test sonrası hafif kramp ve lekelenme normaldir
- 24 saat cinsel ilişkiden kaçının
- Enfeksiyon önlemi için antibiyotik verilebilir
- Ateş, şiddetli ağrı veya kötü kokulu akıntı varsa hemen doktora başvurun
3. Transvajinal Ultrasonografi
Ultrason, rahim ve yumurtlıkların yapısını değerlendirmek için kullanılır:
- Folikül sayımı (Antral Folikül Sayısı – AFC): Yumurtalık rezervini gösterir
- Yumurtalık kistleri: PCOS, endometrioma (çikolata kisti), basit kistler
- Miyomlar ve polipler: Rahim içi veya dışında kitleler
- Endometrium kalınlığı: Gebelik için uygun mu değil mi
- Folikül takibi: Yumurtlama zamanını belirlemek için seri ultrasonlar
4. Saline İnfüzyon Sonohisterografi (SIS)
Rahim boşluğuna steril su verilerek ultrason ile daha detaylı görüntüleme yapılır. Özellikle rahim içi polipler ve submukozal miyomları göstermede HSG’den daha üstündür.
5. Histeroskopi (İleri Tetkik)
Rahim içine ince bir kamera sokularak rahim boşluğunun direkt görüntülenmesidir:
- Rahim içi yapışıklıkların kesin tanısı ve tedavisi
- Polip ve miyomların direkt görüntülenmesi ve çıkarılması
- Rahim septumunun kesimi
- Endometrium kalitesinin değerlendirilmesi
6. Laparoskopi (Cerrahi Tanı Yöntemi)
Karın içine küçük kameralar sokarak pelvik organların (rahim, yumurtlıklar, tüpler) direkt görüntülenmesi ve gerekirse cerrahi müdahale yapılmasıdır:
- Endometriozis tanısı ve tedavisi (kesin tanı ancak laparoskopi ile konulur)
- Pelvik yapışıklıkların değerlendirilmesi ve tedavisi
- Tüp uçlarının (fimbriaların) değerlendirilmesi
- Yumurtalık kistlerinin çıkarılması
7. Genetik Testler
Özellikle tekrarlayan düşüklerde veya ailede genetik hastalık öyküsü varsa önerilir:
- Karyotip analizi: Çiftin kromozom yapısını inceler
- SMA taraması: Spinal musküler atrofi taşıyıcılık taraması
- Talasemi taraması: Akdeniz anemisi taşıyıcılık testi
- Trombofili paneli: Pıhtılaşma bozukluklarını değerlendirir
Kısırlık Teşhis Süreci: Adım Adım Rehber
İnfertilite değerlendirmesi sistematik bir yaklaşım gerektirir. İşte çiftlerin izlemesi gereken adımlar:
1 Başlangıç Değerlendirmesi (İlk Görüşme):
- Kadın ve Erkeğin detaylı tıbbi öyküsü alınır
- Korunmasız ilişki süresi, adet düzeni, geçmiş hastalıklar, ilaç kullanımı sorgulanır
- Yaşam tarzı faktörleri (sigara, alkol, kilo, stres) değerlendirilir
- Fizik muayene yapılır
2 Erkek Testi Önce Yapılır (En Basit ve Hızlı):
- Spermiyogram testi: 3-5 gün perhiz sonrası
- Sonuç anormalse 2-3 hafta sonra tekrar test
- Normal çıkarsa kadın testlerine geçilir
- Anormal çıkarsa erkek için hormon testleri ve ultrason
3 Kadın Testleri (Döngü Bazlı):
- Adet 2-5. gün: FSH, LH, E2 (rezerv hormonları)
- Adet 7-10. gün: HSG testi (tüp kontrolü)
- Adet 21. gün: Progesteron (yumurtlama kontrolü)
- Herhangi bir gün: AMH, TSH, Prolaktin
- İsteğe bağlı: Ultrason (folikül takibi)
4 İleri Tetkikler (Gerekirse):
- Histeroskopi (rahim içi değerlendirme)
- Laparoskopi (endometriozis şüphesi)
- Genetik testler (tekrarlayan düşükler)
- DNA fragmantasyon (erkek, normal spermiyograma rağmen gebelik yok)
5 Tanı ve Tedavi Planlaması:
- Tüm test sonuçları değerlendirilir
- İnfertilite nedeni belirlenir
- En uygun tedavi yöntemi seçilir (ilaç tedavisi, aşılama, tüp bebek)
- Tedavi süreci başlatılır
💡 Hangi Testler Ne Kadar Sürede Sonuçlanır?
| Test | Sonuç Süresi |
|---|---|
| Spermiyogram | Aynı gün – 1 gün |
| Hormon testleri (kan) | 1-2 gün |
| AMH testi | 1-3 gün |
| HSG | Aynı gün (radyolojik rapor) |
| Ultrason | Aynı gün |
| Genetik testler | 2-4 hafta |
Psikolojik ve Duygusal Belirtiler
Kısırlık sadece fiziksel değil, duygusal ve psikolojik açıdan da çiftleri derinden etkileyen bir yaşam deneyimidir. Uzun süredir çocuk sahibi olamayan bireylerde şu psikolojik belirtiler sıklıkla görülür:
- Anksiyete ve kaygı bozuklukları: Sürekli endişe, geleceğe dair korku
- Depresyon: Umutsuzluk, sürekli üzüntü hali, yaşam zevkinde azalma
- Sosyal izolasyon: Hamile arkadaşlardan uzaklaşma, sosyal etkinliklerden çekilme
- İlişkide gerilim: Eş ile iletişim sorunları, suçlama, cinsel yaşamda zorluklar
- Düşük özgüven: “Eksik” hissetme, yetersizlik duygusu
- Öfke ve hayal kırıklığı: Neden bize oldu, başkaları neden rahatlıkla gebe kalıyor?
✓ Psikolojik Desteğin Önemi
İnfertilite sürecinde psikolojik destek almak tedavi başarısını artırabilir. Çalışmalar, stres seviyesi düşük çiftlerin tedaviye daha iyi yanıt verdiğini göstermektedir.
Psikolojik destek seçenekleri:
- Bireysel psikoterapi (bilişsel davranışçı terapi özellikle etkilidir)
- Çift terapisi (ilişkiyi güçlendirmek için)
- Destek grupları (benzer deneyimleri paylaşan çiftlerle buluşmak)
- Online forumlar ve topluluklar
- Mindfulness ve meditasyon uygulamaları
Hangi Uzmanlara Başvurmalısınız?
👩⚕️ Kadınlar İçin Uzmanlar:
- Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı: Genel değerlendirme ve temel testler
- İnfertilite / Tüp Bebek Uzmanı: Özel infertilite tedavileri ve tüp bebek
- Endokrinolog: Hormonal bozukluklar (PCOS, tiroid, prolaktin sorunları)
- Üreme Endokrinolojisi Uzmanı: İleri infertilite ve hormonal sorunlar
👨⚕️ Erkekler İçin Uzmanlar:
- Üroloji Uzmanı: Genel erkek üreme sağlığı değerlendirmesi
- Androloji Uzmanı: Erkek infertilitesi konusunda uzmanlaşmış ürologlar
- Endokrinolog: Hormonal sorunlar (düşük testosteron, yüksek prolaktin)
👫 Kadın ve Erkek İçin Birlikte Değerlendirme:
Kadın Hastalıkları ve Tüp Bebek Uzmanı: Hem kadını hem erkeği birlikte değerlendirerek en uygun tedaviyi planlayabilir. Özellikle tüp bebek tedavisi gerekiyorsa, eşlerin aynı merkezde takip edilmesi sürecin koordinasyonunu kolaylaştırır.
Ne Zaman Doktora Başvurmalı?
🔴 Hemen Doktora Başvurulması Gereken Durumlar:
- 35 yaş altı çiftler: 12 ay düzenli korunmasız ilişkiye rağmen gebelik yok
- 35 yaş üstü çiftler: 6 ay düzenli korunmasız ilişkiye rağmen gebelik yok
- Düzensiz adet döngüsü: Adet düzensizliği varsa hemen başvurulmalı
- Bilinen tıbbi sorunlar: PCOS, endometriozis, miyom, varikosel vb.
- Geçmiş infertilite tedavisi: Daha önce tedavi görmüşse
- Tekrarlayan düşükler: 2 veya daha fazla düşük
- Erkekte bilinen sperm sorunu: Daha önce düşük spermiyogram sonucu
- Kadında ameliyat öyküsü: Rahim, yumurtalık veya tüp ameliyatı
- Kemoterapi/radyoterapi: Kanser tedavisi görmüşse
⚠️ Yaş Faktörü ve Aciliyet
Kadınlarda yaş, doğurganlık üzerinde en önemli faktördür. Yumurtalık rezervi yaşla birlikte azalır ve 35 yaş sonrası bu düşüş hızlanır. 40 yaş sonrası ise doğal gebelik şansı ciddi oranda azalır.
35 yaş üstü kadınlar için öneriler:
- 6 ay beklemeden değerlendirme başlatın
- Hemen hormon testleri (özellikle AMH) yaptırın
- Zaman kaybetmeden infertilite uzmanına başvurun
- Gerekirse hızlıca tedavi planına geçin
⭐ Sık Sorulan Sorular (SSS)
Kısırlık öncelikle süreyle anlaşılır: 35 yaş altı çiftlerde 12 ay, 35 yaş üstünde 6 ay düzenli korunmasız ilişkiye rağmen gebelik olmazsa infertilite değerlendirmesi başlatılmalıdır.
Ancak bazı erken belirtiler de uyarı verebilir:
- Kadınlarda: Adet düzensizlikleri, şiddetli adet ağrısı, anormal kıllanma, süt gelmesi
- Erkeklerde: Testis ağrısı/şişlik, cinsel isteksizlik, ereksiyon sorunları
Kesin tanı ancak testlerle konulur: Erkeklerde spermiyogram, kadınlarda hormon testleri ve HSG gereklidir.
Kısırlık herhangi bir yaşta ortaya çıkabilir. Bazı durumlar doğuştan (genetik bozukluklar, yapısal anomaliler), bazıları sonradan (enfeksiyonlar, ameliyatlar, endometriozis) gelişir.
Ancak yaş faktörü önemlidir:
- Kadınlarda 35 yaş sonrası: Yumurtalık rezervi ve yumurta kalitesi hızla azalır
- Kadınlarda 40 yaş sonrası: Doğal gebelik şansı aylık %5’in altına düşer
- Erkeklerde 40 yaş sonrası: Sperm kalitesi ve testosteron seviyesi azalmaya başlar
Genç yaşta bile sorun olabilir: PCOS, endometriozis, düşük sperm kalitesi gibi sorunlar 20’li yaşlarda da görülebilir.
Kısmen evet. Kan tahlilleri infertilite değerlendirmesinin önemli bir parçasıdır, ancak tek başına yeterli değildir.
Kadınlarda kan tahlili ile yapılan testler:
- AMH, FSH, LH, E2 → Yumurtalık rezervi ve fonksiyonu
- Progesteron → Yumurtlama kontrolü
- Prolaktin, TSH → Hormonal dengeler
- Testosteron, DHEA-S → PCOS tanısı
Erkeklerde kan tahlili ile yapılan testler:
- Testosteron, FSH, LH → Hormon seviyeleri
- Prolaktin → Yüksekse sperm üretimini etkiler
Ancak kesin tanı için ek testler gerekir:
- Erkeklerde: Spermiyogram (en önemli test!)
- Kadınlarda: HSG (tüp açıklığı), Ultrason (yapısal değerlendirme)
Evlilik öncesi doğurganlık kontrolü yapmak mümkündür ve özellikle ileri yaşta evlenecek (kadın 35+ yaş) veya ailede infertilite öyküsü olan çiftlere önerilir.
Evlilik öncesi yapılabilecek testler:
Erkekler için:
- Spermiyogram testi: Sperm kalitesini değerlendirir
- Hormon testleri: Testosteron, FSH, LH
- Fizik muayene: Testis muayenesi, varikosel kontrolü
Kadınlar için:
- AMH testi: Yumurtalık rezervini gösterir (en önemli!)
- Hormon paneli: FSH, LH, E2, TSH, Prolaktin
- Ultrason: Yumurtalık ve rahim yapısı
- Adet takibi: Düzenli mi, yumurtlama var mı?
Erkek ve Kadın için:
- Genetik tarama: SMA, talasemi, kistik fibroz taşıyıcılığı
- Enfeksiyon taraması: HIV, Hepatit B/C, Rubella bağışıklığı
Not: Bu testler evlilik öncesi “kısırlık garantisi” vermez, ancak olası riskleri erken tespit etmeye yardımcı olur.
“Negatif” terimi sperm testinde kullanılmaz; test sonuçları “normal” veya “anormal” olarak raporlanır. Eğer spermiyogram anormal çıktıysa:
- Panik yapmayın: Tek test kesin değildir, sperm kalitesi değişkenlik gösterebilir
- Testi 2-3 hafta sonra tekrarlayın: Aynı laboratuvarda, aynı koşullarda
- Uzman görüşü alın: Üroloji veya androloji uzmanına başvurun
- Hormon testleri: Testosteron, FSH, LH, Prolaktin kontrol edilmeli
- Ultrason: Varikosel varlığı araştırılmalı
- Yaşam tarzı değişiklikleri: Sigara, alkol bırakma, sağlıklı kilo, düzenli egzersiz
- Antioksidan desteği: Doktor önerisiyle vitamin/mineral desteği
- Tedavi seçenekleri: Duruma göre ilaç tedavisi, cerrahi (varikosel), veya tüp bebek tedavisi planlanabilir
AMH (Anti-Müllerian Hormon), yumurtalık rezervini gösteren en güvenilir hormondur. Düşük AMH, yumurtalıklarda az sayıda yumurta kaldığı anlamına gelir.
AMH düşüklüğünün nedenleri:
- Yaş: 35 yaş sonrası doğal olarak azalır
- Erken over yetmezliği (POI): 40 yaş öncesi menopoz
- Yumurtalık ameliyatları: Kist ameliyatları yumurta rezervini azaltabilir
- Kemoterapi/radyoterapi: Yumurtalık dokusuna zarar verebilir
- Genetik faktörler: Ailede erken menopoz öyküsü
AMH düşükse ne yapılmalı?
- Zaman kaybetmeyin: Rezerv her geçen ay azalmaktadır
- Hızlıca tedaviye başlayın: Doğal denemeler yerine doğrudan tüp bebek önerilir
- Agresif tedavi protokolü: Yüksek doz ilaçlarla maksimum yumurta elde edilmeye çalışılır
- Yumurta dondurma: Eğer hemen çocuk planlamıyorsanız rezerv korunmalı
- Donör yumurta seçeneği: Çok düşük rezervde (<0.5) değerlendirilebilir
Önemli: Düşük AMH = kötü yumurta kalitesi demek DEĞİLDİR. Düşük rezervle bile kaliteli yumurta elde edilebilir ve başarılı gebelik mümkündür.
Test sonuç süreleri şu şekildedir:
- Spermiyogram: Aynı gün veya 1 gün
- Hormon testleri (kan): 1-2 gün
- AMH testi: 1-3 gün (laboratuvara bağlı)
- HSG (rahim filmi): Aynı gün radyolojik rapor
- Ultrason: Aynı gün
- Genetik testler: 2-4 hafta
- DNA fragmantasyon: 5-10 gün
Tedavi süresi, kısırlık nedenine ve seçilen tedavi yöntemine bağlıdır:
- İlaç tedavisi (yumurtlama indüksiyonu): 3-6 ay denenir
- Aşılama (IUI): Her döngü yaklaşık 1 ay, genellikle 3-4 deneme yapılır
- Tüp bebek (IVF): Bir döngü yaklaşık 6-8 hafta sürer
- Cerrahi tedaviler: Varikosel ameliyatı sonrası 3-6 ay beklenir, laparoskopi/histeroskopi sonrası 1-2 ay
Çoğu çift, tedaviye başladıktan sonra 6-12 ay içinde sonuç alır. Ancak her vaka farklıdır ve bazı çiftlerde süreç daha uzun olabilir.
Sonuç
İnfertilite, erken belirtilerle fark edildiğinde tedavi edilebilir bir durumdur. Vücudunuzun size verdiği sinyalleri ciddiye alarak doğru zamanda uzman yardımı almak, hem fiziksel hem de psikolojik sağlığınızı koruyacak önemli bir adımdır.
Unutmayın:
- Kısırlık bir hastalık değil, tedavi edilebilir bir durumdur
- Modern tıp birçok infertilite nedenini çözebilir
- Erken tanı, tedavi başarısını önemli ölçüde artırır
- Psikolojik destek almak tedavi sürecini kolaylaştırır
- Her çiftin hikayesi farklıdır, umutsuzluğa kapılmayın
Dr. Emel Arslan Yıldırım ile İletişime Geçin
İnfertilite değerlendirmesi ve tedavisi konusunda uzman görüşü almak için buradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Makaleler: